Sa Pagtutuldik

Sa Balarila ng Wikang Pambansa ni Lope K. Santos, isang buong kabanata ang inilaan niya upang lagyan ng panuntunan ang pagtutuldik sa mga salitang Tagalog. Isa sa mga panuntunang inilatag ni Mang Openg ay ang paglalagay ng tuldik sa lahat ng salitang Tagalog na hindi malumay ang bigkas. Ang pagtutuldik namang ito ay nagbigay sa akin ng dagdag-hirap sa pagbabasá ng Banaag at Sikat, ang nobelang sosyalista ni Mang Openg. Ang buong aklat lamang kasi ay punô ng mga salitang tinuldikan kaya’t sa bawat pagkakataong binabasa ko ang salita, hindi nawawaglit ang pagtatama sa sarili kong bigkas maging sa aking isipan lamang.

Dumating ang taong 1967 at inilimbag ang tatawagin kong manifesto ng kilusang Anti-Purista sa katauhan ni Geruncio Lacuesta at tulad ng inasahan, tinuya niya ang marami sa mga tuntunin ng tinawag niyang mga Tagalista. Isa sa pinakamapanuyang isinulat niya ay ang diumanong pagka-ubos daw ng mga tinta ng mga palimbagan dahil sa pagtutuldik na ginawa ng mga tumatalima sa Balarila ng Wikang Pambansa.

Nang lumao’y naging malinaw na ang pagtutuldik sa bawat salita ay hindi na praktikal kaya’t iniiwasan na ng mga tao ang pagtutuldik sa kanilang pagsusulat. Naikulong ang paggamit ng tuldik sa mga talatinigan o sa mga gabay sa pagbigkas sa Tagalog. Taong 2003, inilabas naman ang Makabagong Balarilang Filipino ng Komisyon sa Wikang Filipino sa pag-akda ng dalawang lingguwistang sina Santiago at Tiangco. Sa naturang aklat, ipinanukala nilang repasuhin ang matandang tuntunin sa pagtutuldik. Dahil daw pinakakaraniwan na ang pagbigkas nang malumay sa mga salita, hindi na tinuldikan ni Mang Openg ang mga salitang may malumay na bigkas. Itinakda tuloy ni Mang Openg, upang maihiwalay ang salitang may mabilis na bigkas sa isang may malumay sa bigkas, na tuldikan ng pahilis (‘) ang huling patinig ng mga salitang may mabilis na bigkas.

Nilinaw ni Mang Openg na ang gamit ng tuldik ay upang ipakita ang kinalalagyan ng diin sa isang salita. Ngunit sang-ayon sa Makabagong Balarilang Filipino, sa isang salitang mabilis, wala naman talagang umiiral na diin sa huling pantig ng salita. Naging pilít tuloy ang pagbibigay-diin sa huling patinig ng mga salitang may mabilis na bigkas. Kaya ipinanukala nilang iwasto ang sinasabi nilang magkakamaling ito ni Mang Openg at sinabing dapat na tuldikan ang pangalawa sa huling patinig ng mga salitang may malumay na bigkas.

Taong 2007, nagkaroon naman ng komperensiya sa ispeling ang mga guro at dalubwika sa bansa. Sa naturang komperensiya, sang-ayon sa ulat ng Pambansang Alagad ng Sining para sa Literaturang si Virgilio S. Almario, napagkasunduan ang ganitong tuntunin kung kailan gagamitin ang mga tuldik:

Ipinapayo ang paglalagay ng tuldik para matiiyak ang bigkas at kahulugan ng mga salita na may iisang baybay ngunit nagbabago ang kahulugan sa iba’t ibang bigkas…Iminumungkahi na pairalin sa mga teksbuk at sangguniang aklat ang paglalagay ng tuldik sa lahat ng salita bilang dagdag na tulong sa mga guro at mag-aaral hinggil sa wastong pagbasa at pagbigkas.

Sa mga akda naman ni Almario at maging sa UP Diksiyonaryong Filipino ng SWF, makikita kung paano nila tinutuldikan ang mga salitang may mabilis na bigkas at maging ang mga salitang may malumay na bigkas. Sa ganitong paraan, wala sa tuntunin ng 1939 (ang sa Balarila) at sa tuntunin ng 2003 (ang sa Makabagong Balarilang Filipino) ang kanilang sinunod.

Ngunit mapupunang hindi pa rin naman nasusunod maging ang pagtutuldik sa mga salitang mag-iiba ang kahulugan kung magkaroon ng ibang bigkas. Isa ring malaking hadlang sa pagtutuldik ay ang kakulangan ng kaalaman ng mga Pilipinong manunulat sa pagsusulat ng mga espesyal na karakter na kakailanganin sa mga titik na may-tuldik. Kung hindi naman kulang sa kaalaman ay tinatamad nang gawin dahil sa kasalimuotan ng pagsusulat ng ganitong mga titik. Dahil dito, ang higit na maraming tuldik na kinakailangan ay higit na makabibigat sa mga manunulat na ngayo’y hindi na sa papel nagsusulat ngunit sa mga kompiyuter na.

Upang lalong mapadali at maging praktikal sa ating pagsusulat, iminumungkahi kong sundin ang sistema ng tuldik sa Matandang Balarilang hindi tutuldikan ang mga salitang may malumay na bigkas at matítiráng tutuldikan ang mga salitang may bigkas liban sa malumay. Ngunit dahil nga sa praktikalidad, hindi na nararapat na tuldikan pa ang lahat ng mga salita sa pambansang wika (liban na lamang kung sa mga akademikong dahilan tulad ng pagtulong sa mga nais matuto ng tamang bigkas) kaya’t nararapat na sundin ang iminungkahing pagtutuldik lamang sa mga salitang mag-iiba ang kahulugan kung mag-iiba ang bigkas o upang maiwasan ang pagka-lito sa mga pares-minimal.

Naririto ang ilan sa mga salitang kailangang tuldikan upang maiwasan ang pagka-lito:

  1. Pito (malumay), Pitó (mabilis)
  2. Paso (malumay), Pasó (mabilis), Pasò (malumi), Pasô (maragsa)
  3. Likas (malumay), Likás (mabilis)
  4. Kalikasan (malumay), Kalikasán (mabilis)
  5. Tayo (malumay), Tayô (maragsa)
  6. Lamang (malumay), Lamáng (mabilis)
  7. Buhay (malumay), Buháy (mabilis)
  8. Bukas (malumay), Bukás (mabilis)
  9. Patakas (malumay), Patakás (mabilis)
  10. Pilay (malumay), Piláy (mabilis)
  11. Kilala (malumay), Kilalá (mabilis)
  12. Basa (malumay), Basâ (maragsa)

Makatutulong ang madalas na pagbabasá ng diksiyonaryo o mga akdang tinutuldikan ang lahat ng salita sa higit pang pagpapayaman sa kaalaman sa kung alin pa bang mga salita ang dapat na tuldikan. Muli, hindi lahat ng ipinapanukala ng Matandang Balarila ay dapat na ituring na wala nang saysay. Nararapat ang masinsinang pagsusuri sa mga ito at kung mailalapat pa at higit na maganda kung maisasapi sa mga bagong panukala ay dapat na pairalin at hindi na isaisantabi.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s